Burt með flokkana!

Ég legg til að stjórnmálaflokkar verði einfaldlega lagðir niður og að í staðinn verði fólk kjörið á þing með handahófsvali úr þjóðskrá. Það ætti að fara langleiðina með að uppræta spillingu úr pólitík.

Og með því ákvæði líka að enginn megi sitja á þingi meira en eitt kjörtímabil (rökin fyrir því eru þau sömu og fyrir því að engum er heimilt að gegna embætti Bandaríkjaforseta lengur en átta ár í senn: til að tryggja heilbrigða endurnýjun og koma í veg fyrir spillingu).

En sennilega væri óþarfi að setja slíkt aukaákvæði, þar sem fjarska litla líkur eru á því að sama manneskjan myndi nokkurn tíma veljast á þing oftar en einu sinni, ef notast yrði við hreint slembiúrtak úr þjóðskrá þegar þingmenn væru kosnir . . .

Hver er þessi konungur dýrðarinnar?

Nýverið las ég feykimerkilega bók: "Who is this King of Glory? - A Critical Study of the Christos -Messiah Tradition" eftir bandaríska fræðimanninn Alvin Boyd Kuhn, en bók sú var fyrst gefin út árið 1948.

Meginuppistaða bókarinnar er ítarlegur og býsna frambærilegur rökstuðningur höfundar fyrir þeirri kenningu sinni að Jesús Kristur hafi aldrei verið til sem söguleg persóna, og að hin svokallaða ´ævisaga´ hans í guðspjöllunum sé samansafn af hreinræktuðum allegóríum og mýtólógíu, mest af því sótt í forn-egypsk trúarbrögð.

Jafnvel hörðustu stuðningsmenn þeirrar kenningar að Jesús Kristur hafi verið manneskja af holdi og blóði (en drjúgur hluti bókar Kuhns fer í að rekja og hrekja röksemdir slíkra manna) verða að viðurkenna að fjölmargt í frásögnum guðspjallanna sé augljóslega ekki sagnfræði heldur póesía og líkingamál og mýtólógía. Og, spyr Kuhn, fyrst svo er: hví þá ekki að ganga alla leið og stíga það stutta og eðlilega skref að lýsa þetta alltsaman póesíu og líkingamál og mýtólógíu en ekki sagnfræði?

Að dómi Kuhns er Kristur ekki sagnfræðileg persóna og hefur aldrei verið, heldur er ´hann´ það sem Kuhn kallar ´a spiritual principle (The Christos),´ er birtist einkum í þeim anda góðvildar og kærleika og samhjálpar sem sé hægt en örugglega að breiðast út meðal mannkyns.

Höfundur fer hörðum orðum um þá fráleitu brenglun og rangtúlkun, sem kirkjan gerði sig fyrst seka um á þriðju öld og hefur haldið á lofti æ síðan, að kenna að háleitt og abstrakt spiritúelt prinsipp hafi birst á jörðu í mynd holdlegrar manneskju sem á að hafa gengið um, etið, sofið og kennt í miðausturlöndum fyrir hartnær tvöþúsund árum. Það mætti eins halda því fram að maður geti rekist á Dygðina í kvenmannslíki út á götu, eða spjallað við Réttlætið yfir tebolla á kaffihúsi!

Kuhn hamrar á þeirri skoðun sinni að fjarri því að Kristur hafi fæðst í Palestínu fyrir tuttugu öldum þá sé hann enn ekki fæddur (a.m.k. ekki að fullu) meðal manna - og verði það ekki fyrr en Kristur (í sínum rétta skilningi sem innra immanent sammannlegt andlegt ástand) hefur náð að uppljóma sálir allra manna með bjarma visku sinnar og kærleika - þ.e. náð að ´fæðast í sálum manna,´ sem er hin sanna esóteríska merking sögunnar hugljúfu og dásamlegu um Jesúbarnið í vöggunni.

Fæðing Jesúbarnsins er semsagt ekki stakur sögulegur viðburður heldur evókatív og tímalaus  táknsaga um þá guðlegu gerjun sem á sér stað í innsta hjartahelgidómi allra manna sem eru að ´fæðast í Kristi´. Og svipað er um aðra þætti í ´ævisögu´ Jesú Krists: þeir eru allegórísk sannindi en ekki historísk.

Það er við hæfi að gefa hér Alvin Boyd Kuhn sjálfum orðið, í tilvitnun sem tekur saman þann meginboðskap er hann ætlar bók sinni að miðla lesendum : "The Christos in the heart of the [human] race is adequate to carry with comeliness and consistency the magnificent meaning of the ancient scriptures. But no man-Christ in Judea or elsewhere is able to encompass in his tiny personality that range and sweep of significance."

Og í innganginum að títtnefndri bók, sem Paul nokkur Tice ritar, segir m.a.: "For Christianity to be expressed in the way it was first intended, as experienced during the first two centuries of its existence, one must first acknowledge its pagan roots."

En ef sú kenning yrði sönnuð með óvéfengjanlegum hætti að Jesús Kristur hafi aldrei verið til sem maður af holdi og blóði, heldur sé hann hrein goðsögn, sprottin úr trúarbrögðum sem eru ómælanlega eldri kristninni - væri þá öllum stoðum kippt undan kristindómnum, eins og sumir myndu eflaust halda fram?

Þvert á móti! Það yrði dásamlegasta lyftistöng sem kristindómurinn gæti hugsanlega hlotið, því hinn goðsagnalegi Jesús Kristur er miklu máttugri og merkilegri fígúra heldur en hinn sagnfræðilegi Jesús Kristur gæti nokkurn tíma verið; og stafar það af því að hinn fyrrnefndi tjáir eilíf og sígild og regindjúp sannindi um mannssálina og þróun hennar, sem engin sagnfræði gæti mögulega komið á framfæri.

Mýtólógía er margfalt sannari en sagnfræði, vegna þess að sagnfræðin greinir aðeins frá skuggamyndum sannleikans á hverfulu sviði tímans, en goðafræðin greinir frá hinu sanna lífi: þ.e. hinum eilífu og óumbreytanlegu prinsippum og lögmálum er stýra bakvið tjöldin sögunni og öllum mannlegum veruleika.

´Enginn getur þjónað tveimur herrum´ er haft eftir Jesú sjálfum í Nýja Testamentinu. Að einblína á og tilbiðja hinn meinta sögulega og manngerða ytri Krist og stóla á hann um sáluhjálp getur ekki annað en haft þau óheillavænlegu áhrif í för með sér að draga athyglina frá hinni einu sönnu sáluhjálp og hinum eina sanna Kristi, sem eru í því fólgin að rækta hinn tímalausa ósagnfræðikennda sammannlega innri veruleika þeirrar alskíru góðvildar og náungaelsku sem mishulin í hjörtum okkar allra býr.

Það er aðeins með því að dusta af rykið og kóngulóarvefina sem gullskjöldur sannleikans getur skinið í allri sinni dýrð og ljóma. Og kenningin um hinn sögulega manngervingslega ytri Jesú Krist virðist vera slíkt ryk og kóngulóarvefir.

Trúarbragðanna innsti andi

Mörg og misjöfn eru trúarbrögð mannkyns, en hinn innsta og dýpsta kjarna þeirra allra mætti orða á þennan veg:

Innst í hjarta okkar allra brennur logi sem er guðlegrar ættar og felur í sér fullkomna visku og fullkominn kærleika, og megintilgangur mannlegrar tilvistar er að fjarlægja allt sem hindrar þennan innri helga hjartabrand frá því að skína í allri sinni dýrð og uppljóma okkur sjálf og allan heiminn.

Allt sem trúarbrögðin boða ofan á þennan einfalda kjarna eru aukaatriði og bagatellur.

Er synd úr allri mynd?

Er eitthvað til í öllu þessu eilífa tali kristindómsins um það hve við mannverurnar séum allar saman ´syndugar´?

Svarið er bæði já og nei.

Ef við skoðum rót orðsins ´synd´ þá sjáum við að það er þýðing á gríska orðinu ´hamartia´ sem merkir einfaldlega að ´geiga,´ ´missa marks,´ ná ekki takmarki sínu´ og annað í þá áttina.

Og því má segja að svo lengi sem við erum ófullvaxta í andlegri merkingu og lifum í fáviskuvitundinni (Sanskrít: avidya) og þekkjum ekki okkar eigið innsta guðdómlega eðli, og gerum þar af leiðandi og hugsum ýmislegt sem öndvert er algæsku guðs, þá er hægt að halda því fram frá vissu sjónarhorni að tilvera okkar geigi og missi marks og nái ekki takmarki sínu - og að við séum í þeim skilningi ´syndug´.

En þetta er auðvitað miklu afmarkaðri og hófstilltari og viturlegri skilningur á ´synd´ heldur en sá sem kristindómurinn hefur tradisjónelt haldið á lofti. ´Christianity has blown the concept of ´sin´ out of all proportions´ sagði vitur maður eitt sinn, og það er laukrétt.

Reyndin er sú að gagnstætt því sem kristnin hefur hamrað á í aldanna rás þá er það enginn glæpur eða svívirða að ´lifa í synd´ ef sá frasi er rétt skilinn sem ´að lifa í fávisku um okkar eigið eðli´ - engu fremur en það er einhver glæpur eða svívirða fyrir lítil börn að vita ekki neitt um stærðfræði eða pólitík (svo aðeins tvö handahófsdæmi séu nefnd). 

Og svo er það sá djúpi sannleikur að lögmál andlegrar þróunar er að gegnum fáfræðina liggur leiðin til þekkingar. Með öðrum orðum (í samhengi pistilkorns þessa): bernskan er nauðsynlegt forskeið þess að verða fullorðinn. ´Man is not travelling from falsehood to truth, but from lesser truth to greater truth,´ eins og spekingur einn mikill reit. 

Við erum að læra. Sífellt að læra. Og einn daginn verðum við fullnuma.

Við þetta má svo bæta að allir eru að gera sitt besta. Sú manneskja er ekki til sem ekki er sleitulaust og einarðlega að reyna að lifa lífi sínu á þann fegursta og göfugasta máta sem henni er kunnugt um. Því ættum við ekki að dæma neinn og ekki að kalla neinn ´syndara,´ heldur einbeita okkur að vorri eigin þroskaleið.

Vér sjáum það í heiminum sem er innra með oss sjálfum. Því má treysta því að manneskja sem er með ´syndir´ annarra á heilanum er sjálf sárþjökuð af tilfinningu um eigin syndabyrði (hvort sem henni er það leynt eða ljóst).

Okkar sanna innsta eðli er guðdómlegt eins og hér að ofan segir, en flest lifum við aðeins í hinni ytri yfirborðsnáttúru og erum okkur ekki meðvituð um guðdóminn í hjartanu - hina fullkomnu endurspeglun gæsku, kærleika og visku guðs, bjartari en þúsund sunnur.

En hér kemur lykilatriðið: þessi guðdómsnáttúra okkar er eins og sólin og ytri yfirborðsnáttúran er eins og skýjin sem hylja sólina. Það er vitanlega alveg sama hve þykk og dökk ský fela sólina - hún skín jafn skært fyrir því ofan skýjanna.

Og á endanum er guðdómsröðullinn í hjarta okkar of máttugur til að nokkuð geti haldið aftur af því að hann skíni í gegnum ský fáviskunnar og baði alla okkar verund - og heiminn allan - í bjarma sínum.

Og þegar sá undursamlegi atburður gerist er ekki lengur um að ræða neina ´synd´ - ekki einu sinni í þeim mjög svo hófsama og skynsamlega skilningi sem hér að ofan er frá greint.

Og það hafa verið og eru enn í dag til manneskjur sem hefur tekist að blása öllum skýjunum burt frá sinni innri guðdómssunnu og náð fullkomnu og milliliðalausu sambandi við almættið og þar með gert alla ´synd´ að engu.  Þær mannverur ganga yfirleitt undir heitinu ´dýrlingar´ eða ´mystíkerar´ og þótt fáar séu er þær að finna í öllum löndum á öllum tímum.

Mjög margt fólk (sérstaklega kristið fólk) telur að sá tími að mannverur geti náð slíku beinu og krókaleiðalausu sambandi við guð tilheyri gráustu forneskju og að slíkt sé ekki hugsanlegt í dag. Svoleiðis nokkuð sé aðeins forréttindi spámanna þeirra og guðmenna er Biblían greinir frá.

Þessu til hrakningar vil ég benda á að ef það er eitthvert lögmál sem vísindin hafa sannað þá er það að atvik sem hefur gerst einu sinni getur alltaf gerst aftur. Og það veitir dásamlega fullvissu þess að það sem dýrlingarnir og mystíkerarnir sem og spámenn og guðmenni Biblíunnar hafa gert getum við - hvert og sérhvert okkar - einnig gert.

Já, að verða guðir (eða öllu heldur: að átta okkur á því að við höfum alltaf verið guðir!) er svo sannarlega undursamlegur erfðaréttur okkar allra, sem enginn og ekkert getur svipt nokkurt einasta okkar.

Það er okkur ósæmandi sem elskuðum börnum guðs að berja lóminn yfir því hvað við séum armir og vesælir ´syndarar´. Þess í stað ættum við að fylla hugi okkar og hjörtu af hinni dýrðlegu vitneskju um vora innri reisn, vora innri tign, vorn innri guðdóm.

Ég lýk þessari stuttu hugvekju á orðum mikils andlegs meistara, sem beindi eftirfarandi uppörvunarorðum til okkar allra: ´You are great. That is the truth, whether you know it or not. [. . .] Saintliness is not a gift that God confers on merely a chosen few. Rather, it is a treasure that God has placed within every child of His´. 

Kristur er vitundarástand - ekki persóna!

Að persónugera kristsvitundarsólina, sem bálar dýpst inní hjarta sérhverrar mannveru, í fígúru einnar sögulegrar manneskju (Jesú frá Nazaret), eins og kirkjukristindómurinn hefur gert í bráðum tvöþúsund ár, er ekkert minna en hrapalleg flónska.

Og það er meira að segja mjög skaðleg flónska, því að sú trú að maður öðlist sáluhjálp á vikarískan hátt, þ.e. með því að beygja sig og bukka fyrir einhverjum ytri anþrópómorfískum ´frelsara´ og veita ´fórnardauðafriðþægingu´ hans viðtöku, getur ekki annað en dregið athygli manns og elju frá hinni einu sönnu sáluhjálp, sem er í því fólgin að vinna dyggilega að því upp á eigin spýtur (studdur náð Guðs, ef maður vill slíkt fulltingi þiggja - því ekki þurfa allir á því að halda) að fjarlægja allt það innra með manni sem skyggir á hina guðdómlegu sunnu í brjóstinu.

Með öðrum og miklu færri orðum þá kemur bjargræðið allt saman innan frá og á beinan hátt - ekki utan frá og á óbeinan hátt, eins og kristin kirkja hefur reynt að lemja inní toppstykkin á okkur um aldir.

Jesús frá Nazaret var upphaflega sæmdur sómaheitinu ´Kristur´ ekki vegna þess að hann væri einhver guðlega útvalinn Messías og mannkynsfrelsari, heldur aðeins og einfaldlega til að gefa til kynna að honum hefði (líkt og öllum öðrum miklum andlegum meisturum mannkynssögunnar) tekist að hrinda burt úr hjarta sínu öllu því sem byrgði sýn á kristsröðulinn er innst í brjósti hans brann - og er brennur í dýpsta hjartahelgidómi okkar allra, karla sem kvenna, góðra sem slæmra, trúaðra sem trúlausra, ´guðlegra´ sem ´óguðlegra,´ í austri sem í vestri.

Sannur kristindómur felst ekki í því að játa nokkrar dogmur eða kennisetningar né í því að trúa á óskeikulleika ´ritningarinnar´ svokölluðu, og hvað þá heldur í því að undirkasta sig nokkurri geistlegri valdastofnun, heldur er hann einfaldlega í því fólginn að heiðra og tigna kristssólina undursamlegu sem logar í hjarta hverrar einustu manneskju sem fæðst hefur á jörðinni ellegar mun fæðast á henni.

Og ofantéð ´brotthrinding alls þess sem hylur sýn á kristssólina´ er það sem við erum öll kölluð til að afreka, fyrr eða síðar - ef ekki í núverandi jarðvist þá í einhverri komanda.

Við erum ekki kölluð til að tilbiðja Jesú Krist (þótt fólk geti vissulega gert það ef því er einhver hugarhægð í slíku) heldur til að verða sjálf kristar - hvert eitt og einasta okkar!

Eða sagði Jesús ekki sjálfur að við værum öll guðir, og að við værum ljós heimsins, og að meiri verk en hann hefði gjört myndum við gjöra?

Burt með allt þvaður og þrugl um ´synd´! Þú ert enginn ´syndari´og hefur aldrei verið - þú ert guðdómurinn í mannslíki! Og láttu engann segja þér að þú sért nokkuð minna en það!

Þeir sem eyru hafa að heyra, þeir heyri!

Hver er leiðin handa mér og þér?

Allt frá því ég fór fyrst að garfa af alvöru í svokölluðum ´andlegum málefnum´ hef ég einarðlega veigrað mér við því að kommitterast nokkrum ákveðnum trúarbrögðum eða andlegum hreyfingum, í þeirri sannfæringu að með slíku væri ég að lýsa óbeint yfir frati á öll önnur trúarbrögð og andlegar hreyfingar. Ég hef viljað sækja það sem mig lystir í alla hugsanlega spiritúala strauma og stefnur, án þess að binda mig nokkrum þeirra öðrum fremur.

En upp á síðkastið hafa runnið á mig tvær grímur hvað þessa afstöðu mína varðar.

Við getum tekið líkingu af íþróttum: til þess að verða virkilega góður á þeim vettvangi verður maður alla jafna að velja eina og aðeins eina íþróttagrein og halda sig við hana. En er maður nokkuð að gefa skít í aðrar íþróttagreinar, og lýsa því yfir að þær séu rangar, með því að kjósa að fókusera á einhverja eina þeirra?

Fæstir myndu svara þeirri spurningu játandi.

Og svipað held ég að það sé með religjónir og andlegar hreyfingar: það er vel hægt að bera djúpa og ósvikna virðingu (jafnvel lotningu) fyrir öllum þeim spiritúölu leiðum sem annað fólk kann að kjósa, þótt maður velji prívat og persónulega að fylgja einhverri einni ákveðinni leið.

Og við getum dregið annan lærdóm af ofangreindri íþróttalíkingu: eins og sagt var hér að ofan verður fólk nánast alltaf að halda sig staðfastlega við eina íþróttagrein til að ná árangri; það er ekki á færi annarra en ofurmenna að skara framúr í fleiri en einni sportgrein.

Og gæti það ekki verið svipað með hina andlegu hlið tilverunnar: að til þess að taka verulegum spiritúölum framförum verði maður að hætta að snuðra út um allar trissur andlegra málefna, heldur leita þess í stað vel og vandlega að þeirri spiritúölu leið sem höfðar mest til manns og hentar manni best, og hella sér síðan af öllum lífs og sálar kröftum út í þá leið þegar hún er fundin, og horfa hvergi til baka?

Hér á ágætlega við að vitna í velþekkta líkingu af manni sem er að grafa fyrir vatni: að grafa margar litlar holur er ekki til árangurs fallið; það er miklu afraksturslíklegra að grafa eina stóra holu.

En að þessu sögðu þá vaknar spurningin: hver er sú leið sem best hæfir mér og þér (þ.e. að því gefnu að maður verði að velja sér einhvern einn vissan andlegan veg, sem er auðvitað ekki hafið yfir allan vafa)?

Þú ert eina manneskjan sem getur svarað þeirri spurningu fyrir þitt leyti.

Fyrir mína parta verð ég að viðurkenna að ég hef enn ekki fundið mína kjörleið um stigu andans. En þó hafa tvær fornar og djúpar andlegar hreyfingar löngum haft einkennilegt seiðmagn fyrir mitt sálartetur: Taóismi og Súfismi.

Það er mín sannfæring, sem ég deili sjálfsagt með mörgu öðru fólki, að enn í dag hafi fátt betra verið skrifað um spiritúöl málefni heldur en hin 2500 ára gamla ´Biblía´ Taóismans, Bókin um Veginn.

Og hvað Súfismann varðar þá þarf maður ekki annað en að lesa ljóð hins óviðjafnanlega persneska súfí-skálds Rúmís (uppi á 13. öld okkar tímatals, ef mér skjöplast ei) til að sjá að þarna er á ferðinni firindjúp og jörmunfögur trúarhreyfing.

En áfram heldur leitin! Ég lofa að láta ykkur vita þegar ég hef fundið mitt ídeala skip til að ferja mig yfir brimskafla og brotsjói jarðlífsins og heim í höfn Móðurinnar miklu . . . ;)

Hvað veldur því að fólk fer gaggalagú?

Hér verða reifaðar í stuttu máli þær sex helstu kenningar um rætur geðveilu sem ég hef rekist á (en þetta er sérstakt áhugaefni mitt, þar sem ég hef sjálfur átt við geðræn veikindi að etja í þónokkuð mörg ár):

1) Boðefnatruflanakenningin : Geðsjúkdómar stafa af truflunum í efnabúskap heilans. Þetta er hin viðtekna kenning í nútíma geðlæknisfræði vestrænni. Annmarkinn á kenningu þessari er sá að hún útskýrir ekki hvernig á þessum meintu boðefnatruflunum stendur. Það kann vel að vera (þótt það hafi ekki verið sannað svo óvéfengjanlegt geti talist) að geðsjúkdómum sé iðulega samfara einhvers konar afbrigðileg heilastarfsemi, en það er algjörlega opin spurning hvað er orsök og hvað afleiðing í þessu efni: eru það heilatruflanirnar sem valda geðveilunni eða geðveilan sem orsakar heilatruflanirnar? 

2) Arfberakenningin: Sinnissjúkdómar stafa af því að þeir eru forritaðir í genin. Kenning þessi steytir á sama skeri og flestar áþekkar teoríur um arfbundnar orsakir mannlegra eiginda: hún hefur aldrei verið sönnuð vísindalega og er jafnvel ósannanleg eftir þeim leiðum. Og ef geðveilur eiga sér genetískar rætur, hverju sætir það þá eins og stundum gerist - og líkt og er t.d. raunin með fjölskyldu móður minnar - að einungis eitt systkinið í stórum systkinahópi veikist á sinni en öll hin sleppa við þau örlög? Og ég get farið með þetta ennþá lengra í tilfelli minnar fjölskyldu: í öllu mínu slekti, hvort sem er í föðurætt eða móðurætt, er aðeins ein önnur manneskja sem er greind með sama krankleika og ég (geðklofa). Það eru undarleg gen sem haga sér með þessum hætti: að stökkva yfir mann og annan og hremma aðeins tvær hræður af mörgum tugum eða hundruðum! – Auk þess eru einkennin hjá mér og móðurbróður mínum svo ólík að þótt geðlæknavísindin dragi okkur í sama greiningardilk þá eru hæpið að tala um að við eigum við sama afmarkaða „sjúkdóm“ að etja. – Það er því engin furða að flestir vísindamenn nú til dags skuli taka þann varfærna pól í hæðina að genetískir þættir séu sennilega aðeins hluti útskýringarinnar á því hvers vegna fólk truflast á geðsmunum: aðrir faktorar (svo sem áhrif umhverfis) eigi líka stóran sess í ráðningu þess huliðsdóms.

3) Tilfinningasársaukakenningin: Geðsjúkdómar stafa af óbærilegum tilfinningasársauka. Nánar útskýrt gengur kenning þessi út á það að fólk „veikist“ á geði til að hlífa sjálfu sér við að þurfa að horfast í augu við yfirþyrmandi tilfinningakvöl sem því er algjörlega um megn að konfrontera á beinan hátt. Heilinn taki semsagt til þess bragðs að spinna upp allskyns fantasíur sem eiga sér enga stoð í raunveruleikanum, og þetta geri hann til að vinna það miskunnarverk að draga athygli eiganda síns frá kremjandi og (bókstaflega) óþolandi tilfinningalegum sársauka. Þessi kenning kveður svo á um að það sé ekkert að heilastarfseminni sem slíkri : heilinn sé þvert á móti að vinna sitt hlutverk óaðfinnanlega og dásamlega með því að dikta upp óra sem eru bráðnauðsynlegir til að vernda „sjúklinginn” fyrir hinni gersamlega óbærilegu tilfinningaþjáningu sem leynist í brjósti hans. 

4) Meltingartruflanakenningin : Geðsjúkdómar stafa af röskun í meltingu. Kenning þessi kveður á um að orsakaferli geðsjúkdóma sé nokkurn veginn á þessa leið: 1) Eitthvað veldur því að meltingin veiklast á þann veg að meltingarvegurinn getur ekki losað sig nógu fljótt og vel við eiturefni, 2) Eiturefnin safnast upp í meltingarveginum og berast að lokum út í blóðrás og taugakerfi, 3) Eitrunin berst með taugakerfi og blóðrás upp í heila og veldur þar röskun sem leiðir svo aftur til geðsýki.  - Rétt er að taka fram að kenning þessi er almennt ekki viðtekin af læknasamfélagi vesturlanda, og virðist á yfirborðinu býsna hæpin, þótt það sé vitanlega engin afsönnun á henni.

5) Andlegheitakrísukenningin : Geðsjúkdómar stafa af því að hinir geðveiku eru staddir í einhvers konar andlegri eða trúarlegri krísu. Geðveila sé þannig í eðli sínu einungis það að þeir sem af henni þjáist hafi óvart og óforvarandis sokkið ofan í veruleika dýpri hinum efnislega : þ.e. hið mikla regindjúp tilverunnar sem yfirborð efnisheimsins hylur „venjulegu“ fólki sjónum. Munurinn á sinnissjúkdómum (svo sem geðklofa) annars vegar og andlegri og trúarlegri reynslu dýrlinga og dulspekinga hins vegar sé semsagt ekki eðlismunur heldur aðeins stigsmunur; munurinn liggi einungis í því að hið síðarnefnda er heilbrigt og hættulaust en hið fyrrnefnda óheilbrigt og válegt. Þessu hefur verið lýst þannig á myndrænan hátt : dulspekingar og dýrlingar og jógar og aðrir slíkir eru mannverur sem sigla á hafi andans örugglega í traustum bát, en geðsjúklingar eru fólk sem sekkur á bólakaf ofan í þennan útsæ andans og drukknar í honum.  - Önnur líking er sú að jógar og mystikerar o.s.frv. fægi og pússi rúðu sálarinnar hægt og vandlega, en geðklofinn taki sé múrstein í hönd og mölbrjóti sálarrúðuna. Semsagt: enginn eðlismunur, heldur einvörðungu sá munur að hið fyrrtéða er heilbrigt og uppbyggilegt en hið síðara ekki.Til stuðnings teoríu þessari má benda á að trúarlegt og spiritúalt innihald er mjög algengt í mörgum geðveilutilfellum (sérstaklega í geðklofa) : fólk heyrir og sér og ræðir við engla og andaverur og jafnvel Guð sjálfan, o.s.frv. – og finnst það jafnvel vera statt mitt í hinni erkitýpísku baráttu Guðs og djöfulsins, eins og átti sér stað í mínu tilviki.  

6) Andsetningarkenningin : Geðveila stafar af ásókn illra anda. Þessi forna trú er af langflestum vesturlandabúum nútímans afgreidd sem argasta hjátrú. En við ættum að mínum dómi ekki að vera of fljót á okkur að afskrifa hana með öllu, þar sem „minna þróuð” samfélög um allan heim á öllum tímum hafa aðhyllst hana. Og er það nokkuð algjörlega út í hött að spekúlera hvort „raddirnar,” sem margir geðklofasjúklingar heyra í höfði sér, gætu sprottið úr andaheimum? Mín eigin reynsla virðist alls ekki útiloka það, því þegar ég hef sokkið hvað dýpst ofan í geðbilunina þá hafa streymt  inn í kollinn á mér allskyns hugsanir, kenndir o.s.frv. sem mér finnst að eigi sér upptök sín alls ekki í mínum huga heldur í einhverju utan hans. Og já – ég dreg ekki dul á það að þegar ég var sem allraveikastur fylltist ég um nokkurra daga skeið ólýsanlega hræðilegri tilfinningu um að eitthvert skelfilega ljótt og illviljað afl utan sjálfs mín væri að reyna að hremma sálu mína og knýja mig til ósegjanlegra hryllingsverka. Var þetta allt saman hrein ímyndun? Enn þann dag í dag er ég alls ekki viss . . .

En hver er þá niðurstaða mín hvað varðar orsakir geðsjúkdóma? Hún er einfaldlega sú að það er engin niðurstaða : allt það sem ég hef fjallað hér um að ofan eru aðeins kenningar, teoríur, hýpóþesur. Orsakir sinnissýki verða að teljast óþekktar, jafnvel sprenglærðustu sérfræðingum á þessu sviði. 

 En kannski liggur svarið í því að taka allar kenningarnar gildar: ein kenningin getur átt við í einu tilviki og önnur í öðru, o.s.frv. Og svo er auðvitað til í dæminu að fleiri en ein teoría eigi við í sumum tilfellum, og jafnvel allar sex.

Margir kunna að vera ósammála ýmsu af því sem hér að ofan hefur verið sett fram; sérstaklega hef ég hætt mér út á hálan ís í umfjöllun minni um ´arfberakenninguna´. En tilgangurinn með skrifum þessum er ekki að veita skýr og óyggjandi svör við því hvað orsaki sinniskrankleika, enda eru slík svör ekki til – ekki enn sem komið er að minnsta kosti! En ef skrifin hafa vakið fólk til umhugsunar um ýmislegt sem það hafði ekki leitt hugann að áður, þá lít ég svo á að tilganginum sé náð.

Aðkeypt ull eða heimaspunnin hör?

(Eftirfarandi er grein sem birtist eftir mig í Lesbók Morgunblaðsins fyrir allmörgum árum síðan. Ég hendi henni hér með inná bloggið í trausti þess að hún geti orðið einhverjum lesendum til uppljómunar - og kannski fyrst og síðast skemmtunar.)

UM MÁLSTEFNU þjóðarinnar hefur alla tíð staðið nokkur styrr. Eru þeir ófáir sem hafa orðið til að gagnrýna hana og lýsa yfir að sá siður Íslendínga að smíða nýyrði yfir alla skapaða hluti í stað þess að taka lán úr nágrannamálunum sé vegvísir á glapstigu. Þessi árátta þjóni einungis því marki að bála upp í landanum nesjamennsku og kotungshugsun með því að torvelda honum aðgáng að alþjóðlegri samræðu um vísindi og menníngu, auk þess sem íslensku nýsmíðarnar séu oftast nær klaufalegt, óþjált og íllskiljanlegt klastur. Nýyrðanevrósan frónska sé enda fáheyrð sérviska sem ekki hvarfli að neinni annarri heilvita þjóð að stunda, og með öllu ótækt að láta Íslendínga líða á þennan hátt einúngis til að ata ekki út hreinleika-hégiljur þröngsýnna þjóðbelgíngsfauska.

Þar sem skoðanir í þessa veru eru allútbreiddar hyggst ég hér skoða þær ofan í kjölinn og aðgæta hvort þær eigi við nokkur rök að styðjast.

Það er fráleitt nokkur sér-íslenskur molbúaháttur að mynda nýyrði yfir nýtilfundin hugtök og fyrirbæri. Öllum lifandi málum er slíkt nauðsynlegt ef þau eiga ekki að staðna og úreldast, og þar eru túngur grannþjóða okkar í Evrópu vitanlega eingin undantekníng. Munurinn á nýyrðasmíð Íslendínga og nágrannaþjóðanna er einúngis sá að mörlandinn hagnýtir sér innlenda stofna en grannarnir leita í smiðju hinna "klassísku" fornmála vesturlanda, latínu og forn-grísku.

Sú fullyrðíng að íslensku nýyrðin séu iðulega toginleitari og stirðari í munni en grísk-latneskar samsvaranir þeirra stenst í flestum tilfellum einga nánari skoðun. Eru t.d. ´valddreifíng´og ´iðnvæðíng´ toginleitari en latnesku lánghundarnir ´decentralisation´ og ´industrialisation,´ sem enskumælandi þjóðir ásamt fleirum verða að burðast með? Eru ´hljóðlíkíng´ og ´heilaritun´ stirðari í munni en forn-grísku flykkin ´onomatopoetikon´ og ´electroencephalographia´, sem grannþjóðir okkar neyðast sömuleiðis til að dragnast með? Að vísu eru þetta eilítið öfgakennd dæmi, og vissulega finnast dæmi á gagnstæða lund, en tilhneigíngin er þó ótvírætt í þessa átt. Íslenskir nýyrðasmiðir hafa ævinlega kostað kapps um að hafa afurðir sínar sem knappastar, liprastar og svifléttastar.

Staðhæfíngin um að íslensku nýyrðin séu yfirleitt klúsuð og torskiljanleg miðað við hinar grísk-latnesku hliðstæður er einnig á ærið gljúpum grunni reist. Reyndin er sú að einfaldar og gagnsæjar nýmyndanir af innlendum stofnum gera alþýðunni margfalt auðsóttara að fylgjast með allri umræðu um fræðileg efni og fleira en ef hún þarf að slabba sig í gegnum einhvern hrognagraut úr löngu útdauðum og þvísemnæst óskyldum túngum. Þeir sem t.a.m. óskuðu þess að íslenskir vísundar snökkuðu um "etíólógíu osteóporósisar" og "skatólógíska pólemikk um kólesystektómískar praktíséríngar í selenólógísku spasjal-kontexti", í staðinn fyrir "orsakir beinþynníngar" og "saurugar ritdeilur um framkvæmdir gallblöðrubrottnáma á túnglinu" gætu naumast verið mjög áfjáðir í að örva almenníng til vángaveltna um téð málefni. Nýyrðasköpunin er Íslendíngum í blóð borin, því þeim er fyrirmunað að sjá nauðsyn þess að kalla hlutina eitthvað annað en þeir eru.

Sá grunur læðist óhjákvæmilega að manni að dekur og dufl vestrænna vísindamanna og menníngarvita við fornaldartúngurnar sé ekki sprottið fyrst og fremst af sókn í hagkvæmni, heldur liggi aðrar veigameiri hvatir þar að baki; svo sem ásælni í að sveipa hugðarefni sín helgislikju torræðninnar í augum sljóviturs múgsins. Það er velþekkt söguleg staðreynd að óþveiginn pöbullinn hneigist til að góna með lotníngu á hvert það migt mektarborgaranna sem hann þekkir hvorki kjamma né dindil á, sbr. tignun hans á dulrúnum, galdragauli og ankannalegu skánkaskaki allrahanda töfralækna, sjamana og seiðskratta í frumstæðum þjóðfélögum á ýmsum tímum. Ekki svo að ég ætli að væna vestræna broddborgara nútímans um að dylja innihaldsleysi og loddaraskap með þokubrellum og hátimbruðu elítublöðrusnakki, en það getur á hinn bóginn aldrei sakað að láta sauðahjörðina bera sem djúptækasta og beljufrómasta virðíngu fyrir manni. En við skulum ekki fara nánar út í þessa sálma að sinni, enda nokkuð utan við meginefni pistilsins.

Allt þetta tal um orðarfleifð Rómverja og Hellena leiðir okkur hins vegar til að íhuga næst þá röksemd gegn nýyrðastefnunni, að hún ali upp í Íslendíngum afdalaþeinkjandi útúrboruhátt með því að gera þá stjarfari í sporunum á dansgólfi alþjóðlegra samskipta. Bakvið þennan málflutníng liggur nefnilega sú trú að grísk-latnesku "alþjóðaorðin" svokölluðu séu nk. lingua franca sem geri fólki fjölmargra þjóðerna kleift að skilja ræður og rit hvers annars um vísindaleg og menníngarleg efni næsta hindrunarlítið. En þetta er því miður argvítugasta hjátrú: útbreiðsla "alþjóðaorðanna" kemur í raun að sáralitlu gagni við að botna nokkuð í skrafi né skrifum útlendínga. Hvað er svo sem feingið með því að grilla í nokkur "alþjóðaorð" á stángli innanum sortuflaum af óræðum annarlegheitum? Það mun ætíð útheimta þrotlaust púl í marga mánuði, ef ekki ár, að verða þótt ei sé nema stautfær í nokkru útlendu sproki, því kjarni túngumála, þ.e. grunnorðaforði og málfræðibyggíng, helst í meginatriðum óhaggaður öldum og árþúsundum saman. "Alþjóðaorðin" fá nálega eingu þarum þokað, auk þess sem þau hljóta ávallt að laga sig að framburði og málkerfi hverrar túngu um sig, og verða þannig oft íllþekkjanleg frá einu máli til annars.

Nei, í stað þess að gæla við þessa ámáttlegu og vonlausu hugsjón, að liðka megi fyrir samskiptum þjóða með því að færa mál þeirra nær hvert öðru, ætti mannkynið að hafa vit til að sópa öllum þjóðtúngum burt af borði alþjóðlegs samneytis og hefja til vegs og virðíngar eitt einfalt og auðlært tilbúið hjálparmál með óþrjótandi möguleika til sköpunar og endurnýjunar (esperantó er þarna ljóslega hæfasti kandídatinn). Þar með væri skilníngsvandi þjóðanna leystur í eitt skipti fyrir öll, og einginn gæti haft minnsta áhuga á því framar hvort þjóðtúngurnar muni þegar fram líða stundir þyrpast á sömu þúfu eða valsa hver í sína vetrarbraut. Og því ekki leingur unnt að amast við málstefnu Íslendínga út frá röksemdum um alþjóðaþel.

Rétt er hér að gaumgæfa tvær mótbárur enn sem ósjaldan hafa gjálpað fram af vörum nýyrðafjenda. Hin fyrri hljóðar svo að mun skjótvirkara og hentugra sé að þiggja orðin erlendis frá, í stað þess að eyða orku og tíma í að hnoða saman innlendum samsvörunum. Þessu er ég alveg hjartanlega sammála (svo beitt sé hæfilegri hártogun og ófyrirleitnum fimmaurahúmor á kostnað bændastéttar): hvaða döngun er svosum í því að heingslast eftir að einhver lúðulakinn drattist til að finna upp dráttarvélina, þegar hægt er að spenna plóginn utanum mölétinn kambinn á blessuðum húðarjálknum honum Blesa gamla? Skárra éld ég það væri nú! (Mórauð spýtíng og klór undir setjandanum.)

Seinni andæfíngin er á þá leið að hin mikla mergð tökuorða sem íslenskan geymir sýni það og sanni að aldrei verði gjörlegt að sníða frónskar spjarir á allt sem hugsað er á jörðu, og því sé nýsmíðabröltið fánýtt og þýðíngarlaust. Með svipaðri rökfræði mætti seigja að úr því ekki reynist unnt að baka allt bakkelsið í eldhúsinu heimavið sé eins gott að brenna brauðofninn.

Óbrjáluð skynsemi seigir okkur að ef nýyrðastefnan væri eingöngu meðal til að svala einþykkju örfárra þjóðrembuseggja og fornaldardýrkenda, eins og andstæðíngar hennar virðast margir staðráðnir í að ímynda sér, þá myndi hún hafa lyppast niður liðinn nár fyrir meira en öld. Að halda túngunni "hreinni" er ekkert markmið í sjálfu sér, enda ógjörníngur að skilgreina hvað telst óflekkað og hvað eigi í þeim efnum. En Íslendíngar mynda nýyrði samt sem áður, einfaldlega vegna þess að iðjan sú er hagkvæm, gjöful og blátt áfram sjálfsögð, líktog að ofan er rakið. Auk þess auðgar það andann og skerpir skilníng að þrífa ekki sjálfkrafa og hugsunarlaust þá merkimiða sem á hraðbergi eru, heldur reyna að brjóta hlutina til mergjar og skyggnast inn í eðli þeirra og orsök í því skyni að finna þeim ný og þjál heiti. En fyrst og síðast snýst nýyrðastefnan um að rækta og varðveita frjómagn og sköpunarmátt móðurmálsins: hina dásamlegu tilfinníngu um að vera hérumbil laus undan öllum festum og fjötrum við mótun málleirsins; geta ýft hann og undið, teygt og togað og hert og hamrað í nánast hvaða kostulegu kynjamyndir ellegar skínandi skartmuni sem lystin stendur til. Þessa frelsiskennd og frjósemi í sinni þekkir einginn er aldrei gerir annað en míga í takt við hinar kusurnar. Eða eins og spakmælið kveður: "Þeir sem annarra apa masið, öðlast snemma apa fasið."

Nú hef ég mært málstefnu þjóðarinnar með stjarfablik í augum drykklánga hríð, og að sama skapi hjólað hlífðarlaust í þá sem ekki bera gæfu til að standa á sama meiði. Því mun það eflaust koma ýmsum á óvart að ég skuli kjósa að ljúka hugleiðíngum þessum á boði um sættir, og í leiðinni hætta á að gera margt það sem ég hef ritað hér á undan óþarft. Það hefur nefnilega flögrað að mér hvort okkur fylgjendum og fjendum nýyrðastefnunnar svipi ekki doldið til tveggja hellisbúa, sem hjakka hvor á öðrum með klubbum sínum óraleingi til að útkljá misgreiníng sinn um hvort betra væri að reyta kál eða skutla mammút í miðdeigisverðinn, en eru of gæfir að gáfum til að koma auga á að vitanlega væri mesta hollustan og saðníngin í því að kjamsa bara á hvorutveggja, laufmeti og loðfíl. Þegar allt kemur til alls ætti jú grunnmarkmið sérhvers okkar að vera hið sama; nefnilega að gæða móðurmál vort sem mestu lífi, fjörmagni og fjölbreytni, og gera það sem orðauðugast, litskrúðugast og blæbrigðaríkast. Og ef þetta er haft í huga ætti lausnin á barkabítíngunum útaf málstefnunni í raun að blasa við: Að vér Íslendíngar héldum áfram að vera jafn lúsiðnir sem fyrr við nýyrðagerðina, en byðum jafnframt faðminn hverju því orði erlendu sem með góðu móti gæti fallið að málkerfi túngunnar. Á þann veiginn feingist sérhverju sjónarmiði framgeingt, og allir gætu blásið út brjóst af derríngi yfir að hafa borið sigur úr býtum. En einginn yrði þó roggnari en fósturtúnga vor ástkær og ylhýr; enda hefði hún öldúngis ríflega ástæðu til. Ekkert annað mál í vesturheimi gæti stært sig af því að geta í nánast öllum tilvikum boðið skjólstæðíngum sínum uppá íhiðminnsta tvo kosti þegar þeir þyrftu að klæða hugsun sína í þekkjanlegar flíkur. Hvort væri það aðkeypt ull eða heimaspunninn hör fyrir yður í þetta sinn, herrar mínir og frúr?

Hverju er að þakka?

Mikið óskaplega eru þær hvimleiðar þessar ´eftiráskýringar´ kirkjunnar manna þess efnis að hin sívaxandi mannúð og réttlæti í vestrænum þjóðfélögum síðustu örfáar aldirnar sé ´kristnum´ siðaboðskap að þakka.

Ef þessi áróður klerkanna á við rök að styðjast, hví tók það þá svona langan tíma fyrir hinn ´kristna´ siðaboðskap að nuddast inn í meðvitund okkar vesturlandabúa? Hin æ máttugri mannúð í vestrænum nútímaríkjum, sem vikið er að hér að ofan, er í sögulegu samhengi algjört nýjabrum; til dæmis er velferðarríkishugtakið ekki nema u.þ.b. einnar og hálfrar aldar gamalt fyrirbrigði - og almenn og kerfisbundin framkvæmd þess konsepts er ennþá yngri, jafnvel ekki nema rúmlega hálfrar aldar gömul.

Réttilega hefur verið á það bent að í Evrópu á miðöldum (og jafnvel lengi frameftir) var hugtakið ´náungaábyrgð´ svo til alfarið óþekkt - jafn óþekkt og það er í vanþróuðustu og harðneskjulegustu samfélögum vorra tíma.

(Og jafnvel í þróuðustu og sivilíseruðustu ríkjum nútíðar blasa hvarvetna við brotalamir í siðferðilegum efnum. Ég læt mér nægja að taka sem dæmi meðferð okkar vesturlandabúa á dýrum, sem er fullkomlega skammarleg. Það er galið þjóðfélag sem sér ekkert rangt við það að saklausum dýrum sé slátrað í milljónatali á hverju ári til að seðja hégómlega löngun fólks í fæði (þ.e. kjöt) sem enginn þarf á að halda og er jafnvel skaðlegt heilsunni miðað við flesta þá aðra matarkosti sem í boði eru. En hér læt ég staðar numið, enda ekki tóm að fjalla nánar um þetta efni í stuttri bloggfærslu).

Ef við lítum yfir sögu kristinnar kirkju þá kemur í ljós að lengst af hefur hún alls ekki boðað neitt í líkingu við þær hugsjónir sem velferðarríkið, jafnréttisbarátta kynjanna og aðrar slíkar mannúðar- og réttsýnistefnur nútímans byggjast á. Á heildina séð hefur boðskapur kirkjunnar þjóna í aldanna rás verið litaður af íhaldssemi, átoritetshyggju, sleikiskap við ´the powers that be´ í þjóðfélaginu,  bannfæringu og ofsóknum og kúgun á öllum sem ekki eru ´réttþenkjandi´ og síðast en ekki síst karlrembu sem jaðrar við megna kvenfyrirlitningu (sbr. þá nöturlegu staðreynd að enn í dag meina langflestar kirkjudeildir kristindómsins konum að taka prestvígslu).

Svo er það auðvitað ómótmælanleg staðreynd að fólk þarf alls ekki að vera kristið til að fylgja hinum ´kristna´ siðaboðskap að málum. Allir sem eitthvað hafa lagt stund á samanburð trúarbragða vita að það er ekkert sér-kristið við þetta svokallaða ´kristna´ siðgæði; áþekkan siðaboðskap er að finna í öllum meiriháttar trúarbrögðum öðrum. Og það er vitaskuld ekkert sem aftrar fólki, sem er algjörlega trúlaust á nokkurn yfirskilvitlegan veruleika, frá því að standa fremst í fylkingu við að þrá og berjast fyrir betra og fegurra mannlífi.

Síðan er það augljós sannleikur að trúar- og siðferðissannfæring sprettur að innan en ekki að utan. Dýrlingi verður ekki þokað frá sinni helgibraut þótt í eyrum hans gjalli stækasti hatursáróður alla daga, og illmenni verður ekki hnikað frá sinni vonskuslóð þótt yfir því sé prédikað ´kristið´ siðgæði 365 daga ársins.

En líkast til eru hugleiðingar á borð við þær, sem hér hafa verið reifaðar, gagnslitlar er allt kemur til alls. Þegar upp er staðið skiptir miklu minna máli hvar við höfum verið heldur en hvert við erum að stefna - og því ættum við öll, kristin sem ókristin, að geta tekið höndum saman um að hraða enn frekar á hinni glæstu siglingu nútímasiðmenningar í átt til sífellt mannúðlegra, mildara, jafnara og réttsýnna samfélags.

Jæja, þetta er nóg röfl í bili. Ég bið alla lesendur vel að lifa.

Bliss instead of pleasure

One thing is now clear in my mind: that the ´normal´ life of chasing after pleasure and trying to avoid pain simply isn´t satisfactory for me anymore.

What I want now is bliss, not pleasure. Because pleasure (no matter how sweet to begin with) by its nature invariably turns into pain in the end, which fact I have found out by undergoing immense mental suffering in my life.

Bliss is superior to pleasure not just in being far more intense and stable and longer-lasting, but also in being uncaused: i.e. not dependent upon any external factors being present or not - in sharp contrast with pleasure, which is always contingent upon some external things being either present or absent.

Pleasure is like a raging out-of-control fire which always needs to consume more and more to keep itself alive, while bliss is akin to an incandescent flame which burns serene and unruffled no matter whether things go ´well´ or ´badly´.

Therefore, the wise foresake pleasure and aim for bliss.

And how can bliss be procured? Obviously not by any outward act, but only by inwardly drawing closer and closer to that mysterious essence of all things which we call ´God´.

Ps. The reader must not get the impression that pleasure is a bad thing in itself: instead, I must emphasize the fact that the difference between pleasure and bliss is, when all is said and done, one of degree and not of kind. Pleasure is a kind of masked and diluted bliss, and the thirst for pleasure (which is shared by nearly all creatures in the cosmos, the sole exceptions being those few who have attained to the condition of bliss) is really a thirst for bliss in disguise.